De schilder, de koe en de spiegel van de werkelijkheid

In de vijfde klas van de middelbare school gingen we op werkweek, VWO- en gymnasiumklassen allemaal bij elkaar. Naar een of ander jeugdherbergachtig congrescentrum in de duinen achter Schoorl.

Per groep moest er een thema bestudeerd worden. Er waren vijf thema's waaruit gekozen was. Per groep was ook al behoorlijk wat voorwerk gedaan: waar wilden we ons in verdiepen, waar wilden we gaan kijken, met wie wilden we gaan praten, enzovoort.

Wat de thema's alle vijf waren, weet ik niet meer. Ik weet alleen dat er een thema 'kunst' was en een thema 'communicatie en media'.

Ik had die laatste groep gekozen.

De groep 'communicatie en media' was te groot om in zijn geheel bij een of meerdere kunstenaars op bezoek te gaan. Dus was de groep gesplitst en gingen we in kleinere groepjes bij verschillende kunstenaars langs.

Dat was van tevoren afgesproken. Die kunstenaars hadden een wensenlijstje voor de bezoekende kinderen, en wij hadden elk mogen zeggen bij wat voor soort kunstenaar we langs wilden. Dat was toen een enorm uitzoekwerk geweest.

Ik ging samen met nog vijf anderen naar een kunstenaar die aan 'schilderen en van alles en ook schrijven' deed.

Je voelt waarschijnlijk al op je klompen aan hoe het er in zijn huisje annex studio en de tuin eromheen uitzag...

Hij had overal boeken. Overal.

De boekenplanken gingen boven de deuren door en onder de vensterbanken, overal.

'Dat is gewoon organisch zo gegroeid, niks bijzonders, die boeken wilden ook een plekje,' zei de goede man als antwoord op de verbijsterde blik in de ogen van sommigen.

Eén moment binnen een gesprek over een bepaald schilderij schiet me nu te binnen.

Hij had een enorm groot, enorm wijds, eenzaam landschap geschilderd, onder dreigende wolken, van een rivier met uiterwaarden en een wazige brug in de verte.

Hij vroeg ons te zeggen 'wat wij zagen', 'wat het schilderij volgens ons wilde communiceren, we waren immers van de groep communicatie en media'.

Daaruit ontstond een gesprek, zo diepzinnig en in zijn eigen paden verdwalend als alleen kunstenaars en tieners/studenten maar kunnen houden.

Op een gegeven moment zei de kunstenaar:

'Laatst was er iemand die dit schilderij wilde kopen. Het hing bij een expositie. Maar hij wilde wel dat er iets aan moest gebeuren. Er moesten een paar koeien, of een paard, of desnoods één enkele koe in de uiterwaard lopen, anders ging de koop niet door.

De koop ging niet door.

Wat vinden jullie daarvan?'

Een jongen zei:

'Nou ja, hoeveel wilde hij ervoor geven, met die koe erbij? Als dat veel was, echt gruwelijk veel, dan zou ik het wel gedaan hebben, denk ik. Dan had de boiler weer gemaakt kunnen worden hier, want die is al een poosje stuk, zei u.'

Een meisje zei:

'Natúúrlijk deed u dat niet, dan was het niet echt meer geweest!!'

Hij reageerde op dat meisje:

'Maar een schilderij is toch bijna altijd verzonnen en dus niet echt, dus had ik er dan geen koe bij kunnen verzinnen?'

'Nee! Het is wèl echt, want in uw hoofd, of in uw droom was het precies zo als het nu is, ook al bestaat er nergens een bocht in een rivier die er precies zo uitziet. In uw droom was het echt en dus was het echt en dus zou het vervalsen zijn als u er een koe bij maakte!'

De kunstenaar reageerde met:

'Amen! En nu is het tijd voor een kop koffie, of beker ranja, met een plak ontbijtkoek.'

Enerzijds vond ik het zielig voor de koe, dat hij er niet bij mocht, maar anderzijds, als er zo een noodweer los kon barsten, dan was ik blij dat de koe waarschijnlijk op stal stond.

Toen ik dat zei, knikte de schilder als een kabouter dat zijn baard ervan schudde.

Maar een paar anderen uit de groep zeiden dingen als:

'Naar haar moet je niet luisteren, meneer, zij ziet dingen, nou ja, achter de dingen verzint altijd overal hele verhalen bij, dus haar kun je niet echt serieus nemen.'

Er klonk duidelijk gêne door in hun stem en woorden.

De kunstenaar hoorde het aan en zei toen tegen hen, niet tegen mij:

'De wereld is geworden wat hij geworden is door mensen die door de spiegel van de werkelijkheid heen gekeken hebben.

Horen jullie dat vliegtuig overvliegen? Dat was er niet geweest als er niemand door de spiegel van Alice heen gestapt was...'

Ik was totaal in de war.

Wat had Alice in Wonderland hier nou weer mee te maken? Of Alice in Through the Looking-Glass?

En die koe dan? Was die niet helemaal in de war geraakt omdat ze nu eens wel, dan weer niet op de uiterwaard of in de stal mocht bestaan?

Ach welnee. Die was allang naar het Wonderland in de Gordel van Smaragd ontkomen. Stond ergens op Java samen met een vriendin van het uitzicht te genieten.

Vriendelijk maar totaal niet verrast keken ze naar me om, toen ik hen decennia later eindelijk kwam bezoeken.